ជំងឺគ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមខួរក្បាល (Stroke)

by rescent | Aug 26, 2021 | Diseases

ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលគឺជាស្ថានភាពដែលកើតមានឡើងនៅពេលដែលការផ្គត់ផ្គង់ឈាមទៅកាន់តំបន់ខួរក្បាលត្រូវបានរំខានឬកាត់ផ្តាច់ដោយសារតែការស្ទះសរសៃឈាមឬការដាច់រហែកសសៃឈាម។ បញ្ហានេះបណ្តាលឱ្យខូចខាតជាលិកាខួរក្បាលនិងការស្លាប់កោសិកាខួរក្បាលដូច្នេះធ្វើអោយមានការរំខាននិង/ឬបណ្តាលឱ្យបាត់បង់មុខងារខួរក្បាលមួយចំនួន។

ចំណាត់ថ្នាក់នៃជំងឺគ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមខួរក្បាល

ជំងឺគ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមខួរក្បាលមាន ២ ប្រភេទសំខាន់ៗ៖

• ជំងឺស្ទះសរសៃឈាមខួរក្បាល (ischemic stroke) គឺជាប្រភេទជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលទូទៅបំផុតដែលមានប្រហែល ៨០% នៃករណីជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលទាំងអស់។ នេះអាចជាការស្ទះដែលបណ្តាលមកពីកំណកឈាមឬបំណែកកំទេចកំទីដែលបង្កើតនៅតំបន់ផ្សេងហើយធ្វើដំណើរតាមចរន្តឈាមរហូតដល់វាបណ្តាលអោយស្ទះសរសៃឈាមក្នុងខួរក្បាល។ ជំងឺស្ទះសរសៃឈាមខួរក្បាលក៏អាចជាលទ្ធផលនៃការប្រមូលផ្តុំជាតិខ្លាញ់និងកូលេស្តេរ៉ុលនៅក្នុងជញ្ជាំងសរសៃឈាមដែលបណ្តាលឱ្យសរសៃឈាមតូចចង្អៀតនិងបាត់បង់ភាពបត់បែនដែលបណ្តាលឱ្យការដឹកជញ្ជូនឈាមដែលមានអុកស៊ីសែនទៅខួរក្បាលគ្មានប្រសិទ្ធភាព។
• ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល(Hemorrhagic stroke) មានប្រហែល ២០% នៃករណីជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាល។ មូលហេតុទូទៅបំផុតនៃជំងឺដាច់សរសៃឈាមក្នុងខួរក្បាលគឺជំងឺលើសឈាមនិងជំងឺសរសៃឈាមប៉ោងក្នុងខួរក្បាល ដោយសារតំបន់ខ្សោយឬប៉ោងនៅក្នុងសរសៃឈាមនោះ នៅទីបំផុតមានការដាច់រហែក។ វាក៏អាចបណ្តាលមកពីសរសៃឈាមខ្សោយឬបាត់បង់ភាពបត់បែនដោយសារតែការប្រមូលផ្តុំជាតិខ្លាញ់នៅក្នុងសរសៃឈាមដែលធ្វើឱ្យពួកគេងាយនឹងបែកនិងដាច់។ បញ្ហានេះមានគ្រោះថ្នាក់ខ្លាំងណាស់ព្រោះវាបណ្តាលឱ្យមានការធ្លាក់ចុះនៃការផ្គត់ផ្គង់ឈាមដល់ខួរក្បាល ក៏ដូចជាការហូរឈាមនៅក្នុងខួរក្បាលដែលអាចបណ្តាលឱ្យស្លាប់ក្នុងរយៈពេលខ្លី។

កត្តាហានិភ័យ

មានកត្តាជាច្រើនដែលអាចបង្កើនហានិភ័យនៃជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាល។ ទាំងនេះត្រូវបានបែងចែកទៅជាកត្តាហានិភ័យដែលមិនអាចគ្រប់គ្រងបាននិងកត្តាហានិភ័យដែលអាចគ្រប់គ្រងបាន។

• កត្តាហានិភ័យដែលមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន
  • អាយុ – នៅពេលមនុស្សម្នាក់កាន់តែចាស់សរសៃឈាមរបស់ពួកគេចុះខ្សោយនិងទ្រុឌទ្រោមដែលស្រទាប់ខាងក្នុងនៃជញ្ជាំងសរសៃឈាមឡើងក្រាស់និងរឹងដោយសារការបង្កើតបន្ទះដែលបណ្តាលឱ្យសរសៃឈាមតូចចង្អៀតបន្តិចម្តង ៗ ។
  • ភេទ – បុរសមានហានិភ័យខ្ពស់នៃជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលជាងស្ត្រី។
  • Hypercoagulable States – ស្ថានភាពនេះបណ្តាលឱ្យប្លាកែតឈាមនៅជាប់គ្នាហើយកកឈាមងាយស្រួលជាងធម្មតា។
• កត្តាហានិភ័យដែលអាចគ្រប់គ្រងបាន
  • ជំងឺលើសឈាមគឺជាកត្តាហានិភ័យសំខាន់បំផុតសម្រាប់ជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាល។ អ្នកដែលមានជំងឺលើសឈាមមានហានិភ័យខ្ពស់នៃជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាល។
  • ជំងឺទឹកនោមផ្អែម បណ្តាលឱ្យរឹងសរសៃឈាមនៅទូទាំងរាងកាយ។ ប្រសិនបើរឿងនេះកើតឡើងនៅក្នុងខួរក្បាលវាបង្កើនឱកាសនៃជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាល ២-៣ ដង។
  • កូលេស្តេរ៉ុលខ្ពស់ គ្រាន់តែជាកត្តាហានិភ័យនៃជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាល ព្រោះវាមានចំពោះជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង។ ការប្រមូលផ្តុំនៃជាតិខ្លាញ់នៅក្នុងជញ្ជាំងសរសៃឈាមបណ្តាលឱ្យមានការរួមតូចនៃសសៃឈាម ដែលធ្វើឱ្យពិបាកក្នុងការធ្វើឱ្យបរិមាណឈាមហូរបានល្អ។
  • ជំងឺបេះដូងដូចជាជំងឺបេះដូង atrial fibrillation និង arrhythmia បណ្តាលឱ្យមានការកកឈាម។ ប្រសិនបើកំណកឈាមបង្កើតនៅក្នុងសរសៃឈាមដែលផ្គត់ផ្គង់ឈាមដល់ខួរក្បាលវាអាចបណ្តាលឱ្យខ្វះឈាមនៅក្នុងខួរក្បាល។
  • ការជក់បារីគឺជាកត្តាហានិភ័យព្រោះជាតិនីកូទីននិងកាបូនម៉ូណូអុកស៊ីតបន្ថយកម្រិតអុកស៊ីសែននៅក្នុងឈាម  បំផ្លាញជញ្ជាំងសរសៃឈាមនិងបណ្តាលឱ្យសរសៃឈាមរឹង។
  • ការពន្យាកំណើត តាមមាត់គឺជាកត្តាហានិភ័យមួយព្រោះឱកាសនៃជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលខ្ពស់ចំពោះស្ត្រីដែលប្រើថ្នាំពន្យាកំណើតដែលមានកំរិតអរម៉ូនអ៊ឹស្ត្រូសែនខ្ពស់។
  • រោគស្វាយអាចបណ្តាលអោយរលាកសរសៃឈាមខួរក្បាលនិងធ្វើអោយសរសៃឈាមឡើងរឹង។
  • អសកម្មរាងកាយនិងកង្វះលំហាត់ប្រាណបង្កើនហានិភ័យនៃជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល។

រោគសញ្ញា

ការផ្គត់ផ្គង់ឈាមមិនគ្រប់គ្រាន់ដល់ខួរក្បាលបណ្តាលឱ្យខួរក្បាលមិនអាចដំណើរការបានធម្មតា។ រោគសញ្ញានឹងធ្ងន់ធ្ងរឬតិច អាស្រ័យលើទំហំនៃការខូចខាតខួរក្បាលនិងទីតាំងឬផ្នែកនៃខួរក្បាលដែលរងផលប៉ះពាល់។

រោគសញ្ញានៃជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលរួមមាន៖

• ស្ពឹកភ្លាមៗឬខ្សោយនៃមុខនិង/ឬអវយវៈជាពិសេសនៅផ្នែកម្ខាងនៃរាងកាយ
• និយាយមិនច្បាស់ ស្នាមញញឹមកោងឬជ្រុងមាត់ធ្លាក់ចុះ ហូរទឹកភ្នែកនិងពិបាកលេប
• ឈឺក្បាល  វិលមុខភ្លាមៗ
• ព្រិលភ្នែក  មើលឃើញពីរ ឬងងឹតឬការបាត់បង់ចក្ខុវិស័យភ្លាមៗនៅផ្នែកម្ខាងនៃវាលដែលមើលឃើញ
• មានបញ្ហាជាមួយនឹងការដើរ  ការបាត់បង់តុល្យភាពឬការសម្របសម្រួល

ការចាប់ផ្តើមនៃរោគសញ្ញាទាំងនេះតែងតែកើតឡើងភ្លាមៗ។

អ្នកជំងឺខ្លះអាចជួបប្រទះនឹងការវាយប្រហារជំងឺស្ទះសសៃឈាមបណ្តោះអាសន្ន (Transient ischemic attacks – TIAs) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលខ្នាតតូចដែលអាចកើតឡើងពីរបីដងមុនពេលមានជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលពិតប្រាកដ។ រោគសញ្ញានិងរោគសញ្ញាលេចឡើងជាបណ្តោះអាសន្នបាត់ក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង។

TIAs គឺជាសញ្ញាព្រមានថាជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលអាចកើតឡើងក្នុងរយៈពេលមួយសប្តាហ៍  ជាពិសេសក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោងដំបូងបន្ទាប់ពី TIA ដំបូង។ ការព្រមានទាំងនេះកើតឡើងតែប្រហែល ១០% នៃករណី។ ៩០% ផ្សេងទៀតមិនមានការព្រមានទេ។

ប្រសិនបើមានរោគសញ្ញាមិនប្រក្រតីណាមួយកើតឡើងនោះវាចាំបាច់ណាស់ដែលអ្នកជំងឺត្រូវទៅជួបគ្រូពេទ្យជាបន្ទាន់។ ដោយសារជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលអាចធ្ងន់ធ្ងរនិងអាចគំរាមកំហែងដល់អាយុជីវិតលទ្ធផលអាស្រ័យលើថាតើការព្យាបាលចាប់ផ្តើមនៅពេលណា។

រោគវិនិច្ឆ័យ

វិធីសាស្ត្រធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យបច្ចុប្បន្នមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់និងអាចកំណត់ទីតាំងនៃការខូចខាតឬភាពមិនប្រក្រតីនៅក្នុងខួរក្បាលឬសរសៃឈាមព្រមទាំងលក្ខខណ្ឌនិងមូលហេតុណាមួយដែលអាចជាកត្តាហានិភ័យនៃជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាល។

វិធីសាស្រ្តរួមមាន៖

• តេស្តឈាមដើម្បីកំណត់ចំនួនគ្រាប់ឈាម
• តេស្តដើម្បីកំណត់កំរិតជាតិគ្លុយកូសនិងកូលេស្តេរ៉ុលក្នុងឈាម
• វាស់ចង្វាក់បេះដូង ដើម្បីពិនិត្យរកភាពមិនប្រក្រតីនៃចំនួនបេះដូងលោតនិងចង្វាក់បេះដូង
• ការថត CT ដើម្បីកំណត់ពីកង្វះលំហូរឈាមឬការហូរឈាមក្នុងខួរក្បាល
• Carotid duplex scan ការធ្វើតេស្តអេកូដោយប្រើរលកសំលេងប្រេកង់ខ្ពស់ដើម្បីវាស់ស្ទង់លំហូរឈាមនៅក្នុងសរសៃឈាមការ៉ូទីត។ សរសៃឈាម carotid មានទីតាំងស្ថិតនៅកនិងផ្គត់ផ្គង់ឈាមដល់ខួរក្បាល
• ការថត MRI ដើម្បីពិនិត្យខួរក្បាល  សរសៃឈាមខួរក្បាលនិងសរសៃឈាមខារ៉ូទីត 

ការព្យាបាល

វិធីសាស្រ្តនៃការព្យាបាលជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលដែលពឹងផ្អែកគឺអាស្រ័យលើថាតើជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលគឺខ្វះឈាមឬហូរឈាមដែលនីមួយៗមានវិធីព្យាបាលខុសគ្នាដូចខាងក្រោម៖

• ជំងឺស្ទះសរសៃឈាមខួរក្បាល – ការព្យាបាលផ្តោតលើការស្តារលំហូរឈាមទៅកាន់ខួរក្បាលដែលក្នុងនោះមាននីតិវិធីផ្សេងៗគ្នា។ ក្នុងករណីខ្លះវេជ្ជបណ្ឌិតអាចចេញវេជ្ជបញ្ជាថ្នាំដើម្បីរំលាយកំណកឈាម។ នេះត្រូវបានគេរកឃើញថាមានប្រសិទ្ធភាពចំពោះអ្នកជំងឺដែលត្រូវបានព្យាបាលក្នុងរយៈពេល ៤.៥ ម៉ោងនៃរោគសញ្ញាជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាលដែលបង្ហាញរោគសញ្ញាដោយខ្លួនឯង។
• ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល – ការព្យាបាលផ្តោតលើការគ្រប់គ្រងការហូរឈាមដោយកាត់បន្ថយសម្ពាធឈាមនៅក្នុងខួរក្បាល។ ក្នុងករណីមានការហូរឈាមខ្លាំង គ្រូពេទ្យអាចនឹងធ្វើការវះកាត់ដើម្បីការពារការខូចខាតខួរក្បាលពីការកើតឡើងនៃការប្រែប្រួលសម្ពាធឈាម។

ការការពារ

ការការពារតែងតែជាការព្យាបាលដ៏ល្អបំផុតហើយការការពារជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាល  រួមមានការគ្រប់គ្រងកត្តាហានិភ័យ។

គន្លឹះការពារជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាល៖

• មានការពិនិត្យសុខភាពប្រចាំឆ្នាំដើម្បីពិនិត្យរកកត្តាហានិភ័យ។ ប្រសិនបើរកឃើញ  អ្នកជំងឺគួរតែចាប់ផ្តើមព្យាបាលឱ្យបានលឿននិងជួបគ្រូពេទ្យជាទៀងទាត់។
• ក្នុងករណីដែលកត្តាហានិភ័យត្រូវបានរកឃើញដែលអាចបណ្តាលឱ្យស្ទះសរសៃឈាម  ស្ទះឬដាច់រហែក  អ្នកជំងឺអាចប្រើថ្នាំប្រឆាំងនឹងការកកឈាមនិង/ឬថ្នាំប្រឆាំងនឹងប្លាកែត-តាមផែនការព្យាបាលរបស់វេជ្ជបណ្ឌិត។ ថ្នាំមិនគួរត្រូវបានបញ្ឈប់ដោយខ្លួនឯងទេ។ អ្នកជំងឺគួរតែស្វែងរកការព្យាបាលជាបន្ទាន់ប្រសិនបើមានរោគសញ្ញាមិនប្រក្រតីណាមួយកើតឡើង។
• គ្រប់គ្រងសម្ពាធឈាមខ្ពស់  កូលេស្តេរ៉ុលនិងកម្រិតជាតិស្ករក្នុងឈាម
• មានរបបអាហារមានតុល្យភាពល្អ  ជៀសវាងអាហារប្រៃផ្អែមនិងប្រៃ។
• ធ្វើលំហាត់ប្រាណឱ្យបានទៀងទាត់យ៉ាងហោចណាស់ ៣០ នាទីក្នុងមួយថ្ងៃ ៣ ដងក្នុងមួយសប្តាហ៍  និងរក្សាទម្ងន់ឱ្យមានសុខភាពល្អ។
• ឈប់ជក់បារីនិងចៀសវាងគ្រឿងស្រវឹង។
• ប្រសិនបើមានរោគសញ្ញាណាមួយដែលបង្ហាញថាការផ្គត់ផ្គង់ឈាមមិនគ្រប់គ្រាន់ដល់ខួរក្បាលសូមទៅជួបគ្រូពេទ្យជាបន្ទាន់។
• ចំពោះអ្នកជំងឺដែលធ្លាប់មានជំងឺស្ទះសរសៃឈាមខួរក្បាល  រួចហើយគ្រូពេទ្យនឹងចេញវេជ្ជបញ្ជាថ្នាំដើម្បីការពារការកើតឡើងវិញនៃជំងឺគ្រោះថ្នាក់សរសៃឈាមខួរក្បាល។ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំទាំងនេះត្រូវតែត្រួតពិនិត្យនិងអនុវត្តឱ្យបានតឹងរ៉ឹងស្របតាមការបញ្ជារបស់វេជ្ជបណ្ឌិត ព្រោះការប្រើប្រាស់មិនត្រឹមត្រូវអាចនាំឱ្យមានផលវិបាកធ្ងន់ធ្ងរឬអាចគំរាមកំហែងដល់អាយុជីវិត។