ជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង (Coronary Artery Disease)

by rescent | Jul 14, 2021 | Diseases

ជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងសំដៅទៅលើស្ថានភាពមួយដែលបណ្តាលមកពីសរសៃឈាមបេះដូងត្រូវបានរាំងស្ទះឬរួមតូច។

• មូលហេតុនៃជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង
• កត្តាហានិភ័យនៃជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង
• រោគសញ្ញាដែលបណ្តាលឲ្យអ្នកជម្ងឺទៅពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យ
• ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង
• គោលការណ៍ណែនាំសម្រាប់ការព្យាបាលជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង

មូលហេតុនៃជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង

ជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងគឺជាលទ្ធផលនៃការប្រមូលផ្តុំនៃកំណកនៅជុំវិញជញ្ជាំងផ្នែកខាងក្នុងនៃសរសៃឈាមបេះដូងដែលបណ្តាលអោយសរសៃឈាមនោះកាន់តែឡើងក្រស់ និងក្លាយទៅជារួម   តូច។ នៅពេលដែលវាកើតឡើង បេះដូងមិនអាចច្របាច់ឈាមដែលមានអុកស៊ីសែនបានគ្រប់គ្រាន់តាមតម្រូវការ។ យូរៗទៅ ប្រសិនបើអ្នកជំងឺវិវត្តន៍ទៅជាជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង សរសៃឈាមរបស់គេមិនអាចផ្គត់ផ្គង់ឈាមដែលមានអុកស៊ីសែនគ្រប់គ្រាន់ទៅសាច់ដុំបេះដូង ដែលអាចនាំអោយមានការឈឺចុកទ្រូងភ្លាមៗ ឬធ្ងន់ធ្ងរ ឬការគាំងបេះដូង។ ប្រសិនបើមានការស្ទះភ្លាមៗនៃសរសៃឈាមអាកទែរដែលបណ្តាលមកពីការកំណក ការដាច់រហែក ឬកំណកឈាមអាចនឹងកើតមានដែលជាលទ្ធផលបណ្តាលឲ្យប្រឈមការគាំងបេះដូងស្លាប់ និងផលវិបាកធ្ងន់ធ្ងរផ្សេងទៀត។

កត្តាហានិភ័យនៃជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង

កត្តាហានិភ័យនៃជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងអាចបែងចែកជាពីរប្រភេទសំខាន់ៗដូចដែលបានបញ្ជាក់ខាងក្រោមនេះ:

• កត្តាគ្រោះថ្នាក់ដែលមិនអាចចៀសបាន:
  • ប្រវត្តិគ្រួសារ: ប្រសិនបើអ្នកមានសមាជិកគ្រួសារជិតស្និទ្ធដែលបានទទួលរងពីជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងនោះ អ្នកនឹងមានការវិវត្តទៅជាជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង។
  • អាយុ: នៅពេលអ្នកកាន់តែចាស់គុណភាពនៃសរសៃឈាមរបស់អ្នកនឹងកាន់តែចុះខ្សោយ។
  • ភេទ: បុរសទំនងជាវិវត្តទៅជាជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងច្រើនជាងស្ត្រី។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ​ ស្ត្រីដែលឈានចូលអស់រដូវក៏ប្រឈមនឹងហានិភ័យនៃជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងដែរ។
• កត្តាគ្រោះថ្នាក់ដែលអាចចៀសវាងបាន: នៅក្នុងការសិក្សាដែលបានធ្វើឡើងក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ២០០៨-២០០៩ អ្នកស្រាវជ្រាវដែលពិនិត្យមើលកត្តាហានិភ័យនៃជំងឺបេះដូងនិងជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងនៅប្រទេសថៃបានរកឃើញថាស្ថានភាពនេះជារឿយៗកើតមានដោយសារជម្រើសរបៀបរស់នៅមិនល្អដូចដែលបានគូសបញ្ជាក់ខាងក្រោម៖
  • ការលើសទម្ងន់ឬធាត់: ការឡើងទម្ងន់ឬមានសន្ទស្សន៍ BMI ខ្ពស់នឹងបង្កើនហានិភ័យនៃជំងឺបេះដូងនិងជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង។ នៅក្នុងប្រទេសនៅអាស៊ីបុគ្គលដែលមានសុខភាពល្អគួរមាន BMI មិនលើសពី ២៣គីឡូ / ម^២ ។

មានរោគសញ្ញាមួយចំនួនដែលបណ្តាលដោយផ្ទាល់មកពីការលើសទម្ងន់ឬធាត់ដែលអាចបង្កើនឱកាសនៃការវិវត្តទៅជាជំងឺបេះដូងឬជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង។ ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជារោគសញ្ញាមេតាប៉ូលីសឬភាពស៊ាំអាំងស៊ុយលីន ស្ថានភាពនេះត្រូវបានគេធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យឃើញជាធម្មតានៅពេលអ្នកជំងឺបង្ហាញនូវអាការរោគដូចខាងក្រោម៖

• • • (១) ភាពធាត់៖ ចំពោះស្ត្រី ការធាត់គួរតែត្រូវបានគេធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យនៅពេលចង្កេះរបស់អ្នកជំងឺមានទទឹង ៨០សង់ទីម៉ែត្រ និង ៩០សង់ទីម៉ែត្រសម្រាប់បុរស។
    • (២) សម្ពាធឈាមខ្ពស់៖ ប្រសិនបើអ្នកមានសម្ពាធឈាម១៣០/៨៥mmHg ឬខ្ពស់ជាងនេះ។
    • (៣) ជំងឺទឹកនោមផ្អែម និងជាតិស្ករក្នុងឈាមមិនធម្មតា៖ ប្រសិនបើអ្នកមានជំងឺទឹកនោមផ្អែមឬកម្រិតជាតិស្ករក្នុងឈាមរបស់អ្នកឡើងដល់ ១១០មក/ដ.ល ឬខ្ពស់ជាងនេះបន្ទាប់ពីអ្នកបង្អត់អាហារឬផឹកទឹករយៈពេល ៨ ម៉ោង។
    • (៤) ប្រសិនបើមានទ្រីគ្លីសេរីដចំនួន ១៥០ មីលីក្រាមឬខ្ពស់ជាងនេះបន្ទាប់ពីអ្នកមិនបានញ៉ាំឬផឹកក្នុងរយៈពេល ១២ ម៉ោងឬច្រើនជាងនេះ ឬប្រសិនបើអ្នកកំពុងប្រើថ្នាំសម្រកទម្ងន់រួចទៅហើយ។
    • (៥) ប្រសិនបើកូលេស្តេរ៉ុលល្អ-HDL របស់អ្នក (HDL-C ខ្លាញ់ល្អ) មានតិចជាង ៤០ម.ក សម្រាប់បុរស និង៥០ម.ក សម្រាប់ស្រ្តី។
• សម្ពាធឈាមខ្ពស់: ត្រូវបានគេធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យថាមានសម្ពាធឈាមខ្ពស់ ប្រសិនអ្នកជំងឺមានសម្ពាធឈាមពី ១៤០/៩០ mm Hg ឬខ្ពស់ជាងនេះ។ សម្ពាធឈាមខ្ពស់បណ្តាលអោយថតក្រោមឆ្វេងបេះដូងកាន់តែមានសភាពក្រាស់ និងដំណើរការគ្មានប្រសិទ្ធភាព ស្ថានភាពមួយនេះត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថា ជំងឺសាច់ដុំបេះដូងរីក។ ជំងឺសាច់ដុំបេះដូងរីកគឺជាកត្តាហានិភ័យសំខាន់សម្រាប់ជំងឺបេះដូង និងជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង។ការសិក្សាបានបង្ហាញថា ការបរិភោគអាហារដែលមានជាតិប្រៃច្រើន គឺជាកត្តាសំខាន់មួយទៀតដែលបណ្តាលឲ្យលើសសម្ពាធឈាម។
• ភាពតានតឹងផ្លូវចិត្ត: មានកត្តាទាក់ទងនឹងភាពតានតឹងផ្លូវចិត្តចំនួន៥ដែលត្រូវបានគេដឹងថាបង្កើនឱកាសនៃការវិវត្តទៅជាជំងឺបេះដូងនិងជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង។ ទាំងនេះគឺជាការធ្លាក់ទឹកចិត្ត ភាពតានតឹងអារម្មណ៍រ៉ាំរ៉ៃនិងមិនអាចដោះស្រាយបាន អារម្មណ៍ត្រូវកៀបសង្កត់ ភាពឯកកោនិងកង្វះទំនាក់ទំនងជិតស្និត ការគាំទ្រផ្នែកសង្គមនិងសាច់ញាតិជិតស្និទ្ធ និងការថប់អារម្មណ៍។
• កម្រិតជាតិស្ករក្នុងឈាមខ្ពស់ ឬទឹកនោមផ្អែម: ជាតិស្ករនៅក្នុងឈាមខ្ពស់ធ្វើឲ្យខូចសរសៃឈាមអារទែទាំងធំនិងតូចរួមទាំងសរសៃឈាមបេះដូងផងដែរ(Coronary arteries)។ យូរៗទៅ ប្រសិនបើអ្នកមានជាតិស្ករក្នុងឈាមខ្ពស់ឬជំងឺទឹកនោមផ្អែមនោះកោសិកានៅតាមជញ្ជាំងខាងក្នុងនៃសសៃអាកទែររបស់អ្នកនឹងលែងមានលទ្ធភាពផលិតឡើងវិញបាន។ វាធ្វើឲ្យសរសៃឈាមរបស់អ្នកឡើងរឹងនិងគ្មានប្រសិទ្ធភាព ដែលបណ្តាលអោយសរីរាង្គផ្សេងទៀតកាន់តែចុះខ្សោយព្រមទាំងធ្វើអោយអ្នកមានហានិភ័យខ្ពស់នៃជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង។
• ជាតិខ្លាញ់ខ្ពស់ (ខ្លាញ់): ប្រសិនបើអ្នកមានកម្រិតជាតិខ្លាញ់មិនធម្មតានៅក្នុងសរសៃឈាមរបស់អ្នកនោះ សរសៃឈាមរបស់អ្នកនឹងមានហានិភ័យខ្ពស់នៃការកកស្ទះ។ បុគ្គលដែលមិនមានជំងឺនិងមិនទទួលរងពីបញ្ហាសុខភាពដទៃទៀតដែលទាក់ទងទៅនឹងជាតិខ្លាញ់គួរតែប្រើការអានដូចខាងក្រោមដើម្បីជាការណែនាំឲ្យការពារខ្លួនពីជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង។ កំរិតកូឡេស្តេរ៉ុលសរុបរបស់អ្នកគួរតិចជាង ២០០ម.ក / ដ.ល ។ កូលេស្តេរ៉ុលទាប-LDL (ឬខ្លាញ់មិនល្អ) គួរតែតិចជាង ១០០ ម.ក / ដ.ល ។ កូលេស្តេរ៉ុលខ្ពស់-HDL (ជាតិខ្លាញ់ល្អ) គួរតែមានច្រើនជាង ៤០ម.ក / ដ.ល ចំពោះស្ត្រីនិងច្រើនជាង ៥០ម.ក / ដ.លចំពោះបុរស និងទ្រីគ្លីស៊ីរីតសរុប មិនគួរលើស១៥០ម.ក/ដ.ល។
• កង្វះការលំហាត់ប្រាណ: មិនមានភាពសកម្មរាងកាយ និងមិនហាត់ប្រាណគ្រប់គ្រាន់ធ្វើឲ្យអ្នកមានការកើនឡើងហានិភ័យនៃជំងឺបេះដូង និងជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងដល់ទៅ១.៥ ដង។
• គ្មានជាតិផ្លែឈើ និងបន្លែគ្រប់គ្រាន់នៅក្នុងរបបអាហាររបស់អ្នក: ការសិក្សាបានរកឃើញថាមនុស្សភាគច្រើនទទួលទានអាហារផ្អែម ខ្លាញ់និងកាឡូរីច្រើនពេក។ ការមិនទទួលទានផ្លែឈើ និងបន្លែគ្រប់គ្រាន់ក៏ជាកត្តាមួយដែលបង្កើនហានិភ័យនៃជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងផងដែរ។
• ការជក់បារី: សំដៅទៅលើអ្នកដែលជក់បារីជាទៀងទាត់។ មនុស្សដែលមិនជក់បារី ប៉ុន្តែស្រូបផ្សែងបារី​ពីអ្នកដទៃ (អ្នកជក់បារីទី២)។ មនុស្សដែលប្រើប្រាស់ថ្នាំជក់ដែលមិនសូវមានផ្សែងដូចជាការហឺត ការទំពារថ្នាំជក់។ ក៏ដូចជាអ្នកដែលបានជក់បារីជាប្រចាំពីមុន ប៉ុន្តែបានលះបង់ចោលថ្មីៗ។ ការសិក្សាបានរកឃើញថាអ្នកជក់បារីមាន ២.៤ ដងវិវត្តទៅជាជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងជាងអ្នកមិនជក់បារី ដោយសារតែសារធាតុគីមីពុលដែលមាននៅក្នុងបារីដូចជានីកូទីនដែលបំផ្លាញស្រទាប់ខាងក្នុងនៃសរសៃឈាម ជាតិគីមីម៉្យាងឈ្មោះ hydrogen cyanide ដែលបណ្តាលអោយសសៃឈាមឡើងរឹងនិងកាបូនម៉ូណូស៊ីតដែលបំផ្លាញជាតិអេម៉ូក្លូប៊ីនដើម្បីដឹកអុកស៊ីហ្សែនតាមរយះកោសិកាឈាមក្រហមដែលបណ្តាលឲ្យរាងកាយខ្វះខាតអុកស៊ីហ៊្សែន និងមានន័យថាបេះដូងត្រូវខិតខំធ្វើការកាន់តែខ្លាំង។ លើសពីនេះទៅទៀតផ្សែងបារីបណ្តាលឲ្យប្លាកែតឈាមកផ្តុំរួមគ្នាមានន័យថាឈាមនឹងស្អិតជាប់ជាមួយគ្នានិងបង្កើតជាកំណកឈាមយ៉ាងងាយ។ កត្តាផ្សេងៗទាំងនេះអាចនាំអោយសរសៃឈាមរួមតូច ឬស្ទះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។

រោគសញ្ញាដែលបណ្តាលឲ្យអ្នកជម្ងឺទៅពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យ

• ការឈឺចាប់ក្នុងទ្រូងគឺជារោគសញ្ញាទូទៅនៃជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង៖ ការឈឺចាប់គឺមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរ និងជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេប្រដូចទៅនឹងវត្ថុដ៏ធ្ងន់មួយដែលត្រូវបានដាក់ពីលើអ្នក ឬត្រូវបានច្របាច់រឹតជុំវិញទ្រូងឬនៅពីក្រោមឆ្អឹងសន្ទះទ្រូង។ អ្នកក៏អាចមានការឈឺចាប់នៅត្រង់ក ថ្គាម ស្មានិងដៃ ជាពិសេសនៅផ្នែកខាងឆ្វេងនិងជាពិសេសអំឡុងពេលធ្វើលំហាត់ប្រាណរយៈពេល ២-៣ នាទី។ នៅពេលអង្គុយ ឬពេលប្រើឱសថបៀមរលាយក្រោមអណ្ដាត (ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា nitrates) រោគសញ្ញានឹងមានភាពប្រសើរឡើង។
• អ្នកប្រហែលជាមានអារម្មណ៍អស់កម្លាំងក្នុងពេលធ្វើសកម្មភាពរាងកាយ ឬនៅពេលហាត់ប្រាណ។ វាអាចកើតឡើងភ្លាមៗ និងមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរក្នុងរយៈពេល ១ ទៅ ២ សប្តាហ៍ ឬវាអាចជារោគសញ្ញារ៉ាំរ៉ៃដែលមានរយៈពេល៣សប្តាហ៍ឬច្រើនជាងនេះ។
• អស់កម្លាំង ហត់ ពិបាកក្នុងការដេកផ្អៀង តឹងទ្រូង ដកដង្ហើមសើៗ និងឈឺដើមទ្រូង។ រោគសញ្ញាទាំងនេះអាចលេចឡើងភ្លាមៗ ឬជាទៀងទាត់ហើយអាចមានរយៈពេលយូរ។
• ដួលសន្លប់ (ខ្យល់គ) ក៏ដូចជាតឹងទ្រូងដែលបណ្តាលមកពីថយចុះសម្ពាធឈាមភ្លាមៗឬធ្ងន់ធ្ងរ។
• បាត់បង់ស្មាតី ឬគាំងបេះដូង។

ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង

• រួមជាមួយការពិនិត្យរាងកាយ ការពិនិត្យឡើងវិញនូវប្រវត្តិអ្នកជំងឺគួរតែរួមបញ្ចូលប្រវត្តិជំងឺបេះដូងនៃក្រុមគ្រួសារ ប្រវត្តិជក់បារី របបអាហារ ការធ្វើលំហាត់ប្រាណ ជំងឺរ៉ាំរ៉ៃ។ ល។ វានឹងជួយឲ្យគ្រូពេទ្យដឹងថាតើអ្នកជំងឺអាចប្រឈមមុខនឹងការវិវត្តនៃជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងឬទេ។
• ការស៊ើបអង្កេតនៅមន្ទីរពិសោធន៍និងការពិនិត្យពិសេសដូចជា:
  • ការវាស់អគ្គិសនីបេះដូង (ECG)
  • ថតសួត
  • ការធ្វើតេស្តអង់ស៊ីមបេះដូង
  • ធ្វើតេស្តដើរលើខ្សែពាន
  • ការថតអេកូបេះដូង
  • ការថតស៊ីធីស្កេនរបស់សរសៃឈាម
  • ការថតដោយស៊កបំពង់ចូលក្នុងបេះដូង ឬការថតសរសៃឈាមបេះដូង

គោលការណ៍ណែនាំសម្រាប់ការព្យាបាលជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង

• គ្រូពេទ្យនឹងផ្តល់ការណែនាំអំពីរបៀបរស់នៅ និងការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថដែលនឹងជួយអ្នកក្នុងការការពារប្រឆាំងនឹងកត្តាហានិភ័យដូចជាការឈប់ជក់បារី ការបរិភោគអាហារសុខភាព ការហាត់ប្រាណទៀងទាត់ និងការកាត់បន្ថយភាពតានតឹង។
• ការព្យាបាលដោយប្រើប្រាស់ឱសថដូចជាឱសថប្រឆាំងនឹងឈាមកក ឱសថពង្រីកសរសៃឈាម ឱសថសម្រួលចង្វាក់បេះដូង ឱសថបញ្ចុះសម្ពាធឈាមប្រភេទ Beta Blocker និងឱសថសម្រកទម្ងន់។
• ការព្យាបាលជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងដោយការពង្រីកសរសៃឈាមបេះដូងដែលរួមតូចឬស្ទះ  និងដាក់បំពង់ជំនួសសរសៃឈាម (Angioplasty and Stent)គឺជាមធ្យោបាយមួយដើម្បីពង្រីកសរសៃឈាមបេះដូងដោយប្រើប្រាស់បាល់លូនរួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយស្តេន (stent implant) ដើម្បីជួយក្នុងការភ្ជាប់វានឹងជញ្ជាំងសរសៃឈាម។
• ការវះកាត់ដោយបង្កើតផ្លូវថ្មីនៃសរសៃឈាមបេះដូង /ការវះកាត់ត(ផ្សាំ)សរសៃឈាមបេះដូង

ការការពារប្រឆាំងនឹងជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង

វិធីដែលល្អបំផុតដើម្បីការពារប្រឆាំងនឹងជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងគឺផ្លាស់ប្តូររបៀបរស់នៅ និងឥរិយាបថដែលបង្កើនកត្តាហានិភ័យដូចជា:

• ការផ្លាស់ប្តូររបបអាហាររបស់អ្នក: មនុស្សគ្រប់រូបគួរតែបរិភោគសម្រាប់តែគ្រប់គ្រាន់ល្មមដើម្បីបំពេញតាមតម្រូវការប្រចាំថ្ងៃរបស់រាងកាយ ក្នុងគោលបំណងដើម្បីរក្សាតុល្យភាពថាមពលរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ។

អ្នកគួរទទួលទានអាហារដែលមានជាតិខ្លាញ់ទាបនិងអំបិលតិច។ ជៀសវាងជាតិខ្លាញ់សត្វខ្លាញ់ ជាតិខ្លាញ់ឆ្អែតនិងផលិតផលខ្លាញ់រោងចក្រ។ កាត់បន្ថយភេសជ្ជៈដែលមានជាតិស្ករ និងព្យាយាមបរិភោគផ្លែឈើនិងបន្លែកាន់តែច្រើន។ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានណែនាំថាមនុស្សម្នាក់ៗគួរតែទទួលទានបន្លែនិងផ្លែឈើយ៉ាងតិច ៦០០ ក្រាមក្នុងមួយថ្ងៃ។ ជៀសវាងអាហារប្រៃ (អ្នកគួរតែញ៉ាំអំបិលមិនលើសពី ២.៤ ក្រាមក្នុងមួយថ្ងៃដែលមិនលើសពី១ស្លាបព្រាកាហ្វេ ទឹកត្រីឬទឹកស៊ីអ៊ីវមិនលើសពី ១.៥​-២ស្លាបព្រាកាហ្វេ។ អ្នកក៏គួរជៀសវាងម្ហូបអាហារកញ្ចប់ អាហារចំអិនរហ័ស និងអាហារផ្អាប់។

• ធ្វើលំហាត់ប្រាណជាទៀងទាត់និងធ្វើឲ្យរាងកាយសកម្មជាងមុន: សកម្មភាពរាងកាយឬការធ្វើលំហាត់ប្រាណអាចមានកម្រិតមធ្យមឬខ្ពស់បន្តិចម្តងៗ។ គោលបំណងរបស់អ្នកគឺដុតកម្តៅថាមពលគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបង្កើនការដកដង្ហើម និងបង្កើនចង្វាក់បេះដូងរបស់អ្នកលើសពីកម្រិតធម្មតារបស់វា។ ព្យាយាមហាត់ប្រាណឲ្យបាន ១០ នាទីឬច្រើនជាងនេះក្នុងមួយលើកៗ។ នេះអាចមានន័យថាការដើរនៅជុំវិញការិយាល័យ ធ្វើការងារផ្ទះ ចម្អិនអាហារ អនុវត្តសកម្មភាពទាក់ទងនឹងការងារ ការដើរជាផ្នែកនៃទម្លាប់ប្រចាំថ្ងៃរបស់អ្នក ឬសកម្មភាពដទៃទៀតកំឡុងពេលអ្នកទំនេរ។
• បញ្ឈប់ការជក់បារី: ការសិក្សាបានបង្ហាញថានៅពេលអ្នកឈប់ជក់បារីរយៈពេល ២០នាទីសម្ពាធឈាមរបស់អ្នកធ្លាក់ចុះដល់កម្រិតធម្មតា។ បន្ទាប់ពីឈប់ជក់បារីយ៉ាងហោចណាស់១០ឆ្នាំអ្នកធ្លាប់ជក់បារីម្នាក់នឹងមានហានិភ័យស្រដៀងគ្នានៃការវិវត្តទៅជាជំងឺបេះដូង និងជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងដូចអ្នកមិនជក់បារី។ ហើយក្រោយឈប់ជក់បារីអស់រយៈពេលជាង ១៥ឆ្នាំអ្នកជក់បារីម្នាក់ហាក់ដូចគ្នានឹងអ្នកមិនជក់បារីក្នុងការវិវត្តទៅជាជំងឺបេះដូងនិងជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង។
• កាត់បន្ថយភាពតានតឹង: វិធីល្អបំផុតក្នុងការគ្រប់គ្រងភាពតានតឹងគឺដោយធ្វើអ្វីដែលអ្នកចូលចិត្តដូចជាការធ្វើលំហាត់ប្រាណយូហ្គា ឬការធ្វើសមាធិ។ អ្នកក៏គួរព្យាយាមឲ្យមានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយសមាជិកគ្រួសាររបស់អ្នក និងអ្នកដ៏ទៃទៀតនៅកន្លែងការងារ ឬក្នុងសហគមន៍។